ქალაქი მუინაქი (Moynaq)
- გემების სასაფლაო
რა არის ალყუმი? ალყუმი (Aralkum)
— ეს არის მსოფლიოში ყველაზე ახალგაზრდა უდაბნო, რომელიც წარმოიქმნა არალის ზღვის დაშრობის
შედეგად. სახელიც სწორედ აქედან მომდინარეობს: „არალ“ (ზღვიდან) და „ყუმ“ (რაც თურქულ
ენებზე ქვიშას ნიშნავს). მას ხშირად
"თეთრ უდაბნოს" უწოდებენ მარილის თეთრი საფარის გამო.
ძირითადი მახასიათებლები
·
მდებარეობა: მდებარეობს უზბეკეთისა და ყაზახეთის
საზღვარზე, იქ, სადაც ადრე ზღვის ფსკერი იყო.
·
ფართობი: მისი ფართობი დაახლოებით 60,000 კვადრატულ
კილომეტრზე მეტია და ზღვის დაშრობასთან ერთად მუდმივად იზრდება.
·
ეკოლოგიური პრობლემა: უდაბნო
დაფარულია მარილითა და ტოქსიკური ნივთიერებებით (პესტიციდებით), რომლებიც წლების განმავლობაში
მდინარეებს ზღვაში ჩაჰქონდათ. ქარი ამ მავნე მტვერს ასეულობით კილომეტრზე ფანტავს.
რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი? ეს ადგილი ითვლება ეკოლოგიური კატასტროფის სიმბოლოდ, რადგან ადამიანის
ჩარევამ (მდინარეების ამუდარიასა და სირდარიას სარწყავად გამოყენებამ) მთელი ეკოსისტემა
შეცვალა.
რატომ დაშრა
ზღვა? (მიზეზები) ყველაფერი
1960-იან წლებში დაიწყო, როდესაც საბჭოთა კავშირმა გადაწყვიტა, შუა აზია ბამბის წარმოების
გიგანტად ექცია. მდინარეების გადაგდება: არალის ზღვის ორი მთავარი „გამომკვებავი“
მდინარე — ამუდარია და სირდარია — სარწყავი არხების ქსელში მიმართეს.
წყლის დეფიციტი: ზღვაში ჩამავალი წყლის
რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა, რის გამოც აორთქლებულმა წყალმა ბევრად გადააჭარბა შემოსულს.
შედეგი: 40-50 წელიწადში ზღვის ფართობი 90%-ით შემცირდა.
ეკოლოგიური და სოციალური შედეგები: როდესაც წყალი გაქრა, დარჩა მხოლოდ მარილიანი და
დაბინძურებული ფსკერი — დღევანდელი არალყუმი.
მარილიანი ქარიშხლები: ქარს ყოველწლიურად
მილიონობით ტონა მარილი და პესტიციდი (რომლებიც ბამბის პლანტაციებიდან ჩაედინებოდა
ზღვაში) გადააქვს ასეულობით კილომეტრზე. ეს მტვერი აღწევს ჰიმალაის მყინვარებამდეც
კი.
კლიმატის ცვლილება: ადრე ზღვა რეგიონში კლიმატს არბილებდა. ახლა ზაფხული
უფრო ცხელი და მშრალია, ზამთარი კი — უფრო მკაცრი. *
ეკონომიკის კოლაფსი: ოდესღაც აყვავებული თევზჭერის ინდუსტრია განადგურდა.
ქალაქი მუინაქი, რომელიც ადრე პორტი იყო, ახლა ზღვის ნაპირიდან 100 კილომეტრზე მეტადაა
დაცილებული. იქ მხოლოდ „გემების სასაფლაო“ დარჩა.
როგორ ცდილობენ მდგომარეობის გამოსწორებას? დღეს მეცნიერები და ადგილობრივი მთავრობები ცდილობენ,
არალყუმი ნაკლებად სახიფათო გახადონ:
საქსაულის გაშენება: არალყუმის ქვიშაზე მასობრივად რგავენ საქსაულს (უდაბნოს
გამძლე მცენარე). მისი ფესვები ამაგრებს ქვიშას და ხელს უშლის მარილის ქარიშხლების
გავრცელებას.
ჩრდილოეთ არალის გადარჩენა: ყაზახეთმა ააშენა კოკარალის დამბა, რის შედეგადაც
ჩრდილოეთ (მცირე) არალში წყლის დონე ცოტათი აიწია და თევზიც კი დაბრუნდა.
მუინაქის გემების სასაფლაო და ჯანმრთელობის პრობლემები — ყველაზე
თვალსაჩინოდ აჩვენებს ამ ეკოლოგიური ტრაგედიის მასშტაბებს.
ოდესღაც მუინაქი უზბეკეთის ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი
პორტი და თევზჭერის ცენტრი იყო. დღეს კი ის ზღვიდან დაახლოებით 150 კილომეტრითაა დაშორებული.
იქ, სადაც
ადრე ტალღები ხმაურობდა, ახლა გადახურებული ქვიშა და მარილია. ქვიშაში ჩაფლული ჟანგიანი
თევზსაჭერი გემები „უდაბნოს გემებად“ იქცნენ. *
ტურისტული ობიექტი: ეს ადგილი დღეს ერთგვარ „ბნელ
ტურიზმის“ (Dark Tourism) წერტილად იქცა. ადამიანები მთელი მსოფლიოდან ჩადიან, რათა
საკუთარი თვალით ნახონ ეს პოსტაპოკალიფსური სურათი.
სიმბოლო:
ეს გემები არის შეხსენება იმისა, თუ რამდენად სწრაფად შეუძლია ადამიანს გაანადგუროს
მთელი ეკოსისტემა.
გავლენა ჯანმრთელობაზე (უხილავი საფრთხე) თუ გემების
ნახვა ვიზუალურად მძიმეა, ადგილობრივი მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობა კიდევ
უფრო საგანგაშოა. არალყუმიდან ამოტანილი მტვერი ნამდვილი „ტოქსიკური კოქტეილია“.
რესპირატორული დაავადებები: ჰაერში მუდმივად ტრიალებს
წვრილი მარილი და ქიმიური ნივთიერებები (პესტიციდები, რომლებიც წლების განმავლობაში
გროვდებოდა ფსკერზე). ამის გამო ასთმა, ბრონქიტი და ტუბერკულოზი რეგიონში ძალიან ხშირია.
ანემია და კვებითი დარღვევები: ყარაყალპაკეთის რეგიონში
(უზბეკეთი) ქალთა და ბავშვთა შორის ანემიის მაჩვენებელი ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია მსოფლიოში.
ეს ნაწილობრივ დაბინძურებული წყლისა და საკვები ჯაჭვის მოშლის შედეგია.
სასმელი წყლის დეფიციტი: მიწისქვეშა წყლები ზედმეტად
მინერალიზებული და ქიმიურად დაბინძურებულია, რაც იწვევს თირკმელებისა და ღვიძლის დაავადებებს.
არის თუ არა იმედი?
მიუხედავად ასეთი მძიმე სურათისა, ბოლო წლებში საერთაშორისო
ორგანიზაციები და რეგიონის ქვეყნები უფრო აქტიურად თანამშრომლობენ. უზბეკეთის მთავრობა მილიონობით ჰექტარზე რგავს საქსაულს,
რათა „მწვანე ფარი“ შექმნას და ქარმა ტოქსიკური მტვერი ნაკლებად გაფანტოს.
ეკოტურიზმი: მუინაქში ინფრასტრუქტურის განვითარება ადგილობრივებს
ალტერნატიულ შემოსავალს აძლევს, რაც თევზჭერის დაკარგვას ნაწილობრივ მაინც ანაზღაურებს.
ეს არის ბრძოლა არა ზღვის დასაბრუნებლად (რაც თითქმის შეუძლებელია), არამედ იმისთვის,
რომ არალყუმი კიდევ უფრო დიდ საფრთხედ არ იქცეს.
