ქალაქი მუინაქი (Moynaq) - გემების სასაფლაო

 

 რა არის ალყუმი? ალყუმი (Aralkum) — ეს არის მსოფლიოში ყველაზე ახალგაზრდა უდაბნო, რომელიც წარმოიქმნა არალის ზღვის დაშრობის შედეგად. სახელიც სწორედ აქედან მომდინარეობს: „არალ“ (ზღვიდან) და „ყუმ“ (რაც თურქულ ენებზე ქვიშას ნიშნავს). მას ხშირად "თეთრ უდაბნოს" უწოდებენ მარილის თეთრი საფარის გამო.

ძირითადი მახასიათებლები

·         მდებარეობა: მდებარეობს უზბეკეთისა და ყაზახეთის საზღვარზე, იქ, სადაც ადრე ზღვის ფსკერი იყო.

·         ფართობი: მისი ფართობი დაახლოებით 60,000 კვადრატულ კილომეტრზე მეტია და ზღვის დაშრობასთან ერთად მუდმივად იზრდება.

·        ეკოლოგიური პრობლემა: უდაბნო დაფარულია მარილითა და ტოქსიკური ნივთიერებებით (პესტიციდებით), რომლებიც წლების განმავლობაში მდინარეებს ზღვაში ჩაჰქონდათ. ქარი ამ მავნე მტვერს ასეულობით კილომეტრზე ფანტავს.

     რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი? ეს ადგილი ითვლება ეკოლოგიური კატასტროფის სიმბოლოდ, რადგან ადამიანის ჩარევამ (მდინარეების ამუდარიასა და სირდარიას სარწყავად გამოყენებამ) მთელი ეკოსისტემა შეცვალა.

რატომ დაშრა ზღვა? (მიზეზები) ყველაფერი 1960-იან წლებში დაიწყო, როდესაც საბჭოთა კავშირმა გადაწყვიტა, შუა აზია ბამბის წარმოების გიგანტად ექცია. მდინარეების გადაგდება: არალის ზღვის ორი მთავარი „გამომკვებავი“ მდინარე — ამუდარია და სირდარია — სარწყავი არხების ქსელში მიმართეს.

 წყლის დეფიციტი: ზღვაში ჩამავალი წყლის რაოდენობა მკვეთრად შემცირდა, რის გამოც აორთქლებულმა წყალმა ბევრად გადააჭარბა შემოსულს.

 შედეგი: 40-50 წელიწადში ზღვის ფართობი 90%-ით შემცირდა.

 

 ეკოლოგიური და სოციალური შედეგები: როდესაც წყალი გაქრა, დარჩა მხოლოდ მარილიანი და დაბინძურებული ფსკერი — დღევანდელი არალყუმი.

 მარილიანი ქარიშხლები: ქარს ყოველწლიურად მილიონობით ტონა მარილი და პესტიციდი (რომლებიც ბამბის პლანტაციებიდან ჩაედინებოდა ზღვაში) გადააქვს ასეულობით კილომეტრზე. ეს მტვერი აღწევს ჰიმალაის მყინვარებამდეც კი.

 კლიმატის ცვლილება: ადრე ზღვა რეგიონში კლიმატს არბილებდა. ახლა ზაფხული უფრო ცხელი და მშრალია, ზამთარი კი — უფრო მკაცრი. *

ეკონომიკის კოლაფსი: ოდესღაც აყვავებული თევზჭერის ინდუსტრია განადგურდა. ქალაქი მუინაქი, რომელიც ადრე პორტი იყო, ახლა ზღვის ნაპირიდან 100 კილომეტრზე მეტადაა დაცილებული. იქ მხოლოდ „გემების სასაფლაო“ დარჩა.

 

 როგორ ცდილობენ მდგომარეობის გამოსწორებას? დღეს მეცნიერები და ადგილობრივი მთავრობები ცდილობენ, არალყუმი ნაკლებად სახიფათო გახადონ:

საქსაულის გაშენება: არალყუმის ქვიშაზე მასობრივად რგავენ საქსაულს (უდაბნოს გამძლე მცენარე). მისი ფესვები ამაგრებს ქვიშას და ხელს უშლის მარილის ქარიშხლების გავრცელებას.

 ჩრდილოეთ არალის გადარჩენა: ყაზახეთმა ააშენა კოკარალის დამბა, რის შედეგადაც ჩრდილოეთ (მცირე) არალში წყლის დონე ცოტათი აიწია და თევზიც კი დაბრუნდა.

 

 

       მუინაქის გემების სასაფლაო და ჯანმრთელობის პრობლემები — ყველაზე თვალსაჩინოდ აჩვენებს ამ ეკოლოგიური ტრაგედიის მასშტაბებს.

     ოდესღაც მუინაქი უზბეკეთის ერთ-ერთი ყველაზე მდიდარი პორტი და თევზჭერის ცენტრი იყო. დღეს კი ის ზღვიდან დაახლოებით 150 კილომეტრითაა დაშორებული.

      იქ, სადაც ადრე ტალღები ხმაურობდა, ახლა გადახურებული ქვიშა და მარილია. ქვიშაში ჩაფლული ჟანგიანი თევზსაჭერი გემები „უდაბნოს გემებად“ იქცნენ. *

     ტურისტული ობიექტი: ეს ადგილი დღეს ერთგვარ „ბნელ ტურიზმის“ (Dark Tourism) წერტილად იქცა. ადამიანები მთელი მსოფლიოდან ჩადიან, რათა საკუთარი თვალით ნახონ ეს პოსტაპოკალიფსური სურათი.

      სიმბოლო: ეს გემები არის შეხსენება იმისა, თუ რამდენად სწრაფად შეუძლია ადამიანს გაანადგუროს მთელი ეკოსისტემა.

     გავლენა ჯანმრთელობაზე (უხილავი საფრთხე) თუ გემების ნახვა ვიზუალურად მძიმეა, ადგილობრივი მოსახლეობის ჯანმრთელობის მდგომარეობა კიდევ უფრო საგანგაშოა. არალყუმიდან ამოტანილი მტვერი ნამდვილი „ტოქსიკური კოქტეილია“.

     რესპირატორული დაავადებები: ჰაერში მუდმივად ტრიალებს წვრილი მარილი და ქიმიური ნივთიერებები (პესტიციდები, რომლებიც წლების განმავლობაში გროვდებოდა ფსკერზე). ამის გამო ასთმა, ბრონქიტი და ტუბერკულოზი რეგიონში ძალიან ხშირია.

     ანემია და კვებითი დარღვევები: ყარაყალპაკეთის რეგიონში (უზბეკეთი) ქალთა და ბავშვთა შორის ანემიის მაჩვენებელი ერთ-ერთი ყველაზე მაღალია მსოფლიოში. ეს ნაწილობრივ დაბინძურებული წყლისა და საკვები ჯაჭვის მოშლის შედეგია.

     სასმელი წყლის დეფიციტი: მიწისქვეშა წყლები ზედმეტად მინერალიზებული და ქიმიურად დაბინძურებულია, რაც იწვევს თირკმელებისა და ღვიძლის დაავადებებს.

არის თუ არა იმედი?

მიუხედავად ასეთი მძიმე სურათისა, ბოლო წლებში საერთაშორისო ორგანიზაციები და რეგიონის ქვეყნები უფრო აქტიურად თანამშრომლობენ.  უზბეკეთის მთავრობა მილიონობით ჰექტარზე რგავს საქსაულს, რათა „მწვანე ფარი“ შექმნას და ქარმა ტოქსიკური მტვერი ნაკლებად გაფანტოს.

ეკოტურიზმი: მუინაქში ინფრასტრუქტურის განვითარება ადგილობრივებს ალტერნატიულ შემოსავალს აძლევს, რაც თევზჭერის დაკარგვას ნაწილობრივ მაინც ანაზღაურებს. ეს არის ბრძოლა არა ზღვის დასაბრუნებლად (რაც თითქმის შეუძლებელია), არამედ იმისთვის, რომ არალყუმი კიდევ უფრო დიდ საფრთხედ არ იქცეს.

 საქსაული-ტანდაბალი ხეები, რომელსაც იყენებენ გამწვანებისთვის. მისი ფესვები კი ამაგრებს მოძრავ ქვიშას.

პროფესიული განვითარება

 

პროფესიული განვითარება

 

🌵ატაკამა- იშვიათი ბაღი დედამიწის კიდეზე, სიკვდილის და სიცოცხლის საზღვარზე.

 

უდაბნო ბუნების საოცარი ქმნილებაა. ყველა მათგანს განსხვავებული და განსაკუთრებული ლანდშაფტი აქვს, თუმცა ზოგიერთის წარმოშობის მიზეზი საერთოა. სამხრეთ ამერიკის ანდების დასავლეთით, ჩილეს ტერიტორიაზე მდებარეობს მსოფლიოში ერთ ერთი ყველაზე მშრალი უდაბნო - ატაკამა.

ატაკამის გაუდაბნოების მთავარი მიზეზია წყნარ ოკეანეში მოძრავი ჰუმბოლდტის, იგივე პერუს ცივი დინება. ეს უკანასკნელი კი დასავლეთის ქარების ცივი დინების ნაწილია. დედამიწის თავისი წარმოსახვითი ღერძის გარშემო ბრუნვის( დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ) გამო, წარმოქმნილი კორიორისის გადამხდელი ძალების საფუძველზე, დასავლეთის ქარების ცივი დინებას პერუს ცივი დინება გამოეყოფა კუნძულ ცეცხლოვანი მიწის მოდამოებში. ჩაუვლის სამხრეთ ამერიკის დასავლეთის სანაპიროებს. ცივი დინების თავზე ჰაერი ცივია. ცივი დინება აცივებს მის ზემოთ არსებულ ჰაერს.

— ცივი ჰაერი ვერ ინახავს საკმარის ტენიანობას, ამიტომ ღრუბლები არ წარმოიქმნება.

— ატმოსფეროში ტენი თითქმის არ არსებობს, შედეგად არ წვიმს და მიმდებარე ხმელეთი ვერ იღებს ტენს.

პროცესის ხანგრძლივი მდგომარეობა იწვევს სანაპირო ზოლის გაუდაბნოების. მსგავსი დამახასიათებელია აფრიკის სამხრეთ დასავლეთით ნამიბიის უდაბნოსთვის. მისი წარმოქმნა ბენგალის ცივი დინების დამსახურებაა. ისიც ანალოგიურად გამოეყოფა დასავლეთის ქარების ცივი დინებას. მიემართება აფრიკის სანაპიროებისკენ და იწვევს ნამიბიის გაუდაბნოებას.

ატაკამის უდაბნოს განსაკუთრებულობა მდგომარეობს შემდეგში. დაკვირვების საფუძვლზე ატაკამაზე 8-12 წლის განმავლობაში ერთხელ წვიმს.

რა არის ნალექის მოსვლის მიზეზი?

დიახ წვიმს, თუმცა ეს ჩვეულებრივი მოვლენა არ არის ატაკამისთვის. წვიმას გლობალური ანომალური მოვლენა ელ-ნინიო იწვევს.

ელ- ნინიო არის სეზონური თბილი წყლის ნაკადი, რომელიც 3-4 წელიწადში ჩნდება ავსტრალიის აღმოსავლეთის სანაპიროებთან და მოძრაობს სამხრეთ ამერიკის მიმართულებით. იმ შემთხვევაში თუ თბილი წყლის დინების მოცულობა დიდია პერუს დინებაზე, ცივ დინებას აქრობს( პერუს დინებას უკან აბრუნებს). პერუს ცივი დინებას ენაცვლება ელ- ნინიოს თბილი ზედაპირული დინება. სწორედ ამ უკუდინების წარმოქმნის გამო ის არის ანომალური მოვლენა. თბილი წყლები ცვლის აორთქლების და ცირკულაციის პროცესებს, რაც იწვევს ატაკამაზე ნალექის მოსვლას.

როცა ატაკამაზე ნალექის მოდის ამას თან ახლავს უდაბნოს სახეცვლილება. უდაბნო იწყებს აყვავებას და წარმოიქმნება ნაირფერადი ხალიჩები.

როგორ და საიდან ჩნდება ფერადოვანი ხალიჩები ატაკამაზე?

დიახ, ატაკამა აყვავდება და იხსნება ტურისტული სეზონი. მას უამრავი ვიზიტორი სტუმრობს.

ატაკამის ტერიტორიაზე და მის სანაპირო ზოლში ბინადრობს მრავალი სხვადასხვა სახეობის ფრინველი და ღამურები. ისინი ხელს უწყობენ ყვავილების თესლების მოხვედრას უდაბნოს ტერიტორიაზე, რადგან თვითნებურად ნისკარტით და ბრჭყალებით გადაქვთ. ამასთან ერთად ფრინველები წარმოქმნიან დიდი რაოდენობით ფეკალურ ექსკრემენტებს, რომელსაც წარმოადგენს ორგანულ სასუქს ( ფოსფატრბი, აზოტი, კალიუმი). ის ჩილეს გუანას(ჩილეს გვარჯილა) სახელითაა ცნობილი. ტენის მოსვლა ხელს შეუწყობს ყვავილების თესლების გააქტიურებას და საბოლოოდ ვიღებთ სახეცვლილ და აყვავებულ ატაკამის უდაბნოს.

რომ არა პერუს დინება, არ გვექნებოდა ატაკამის უდაბნო.

რომ არა ელ- ნინიოს ანომალური მოვლენა, ატაკამაზე არ მოვა წვიმა.

რომ არა ფრინველები, ატაკამა არასდროს აყვავდება.

#ატაკამააყვავდა

ჩილეს გუანა( სკორე)

 

გუანო  ზღვის ფრინველების ან ღამურების დაგროვილი ფეკალური  ექსკრემენტია. ცხელ პირობებში ფრინველის გამომშრალი სკორე(სკინტი),  სადაც ორგანული ნივთიერების შემცველობა 40%-ზე მეტია. გუანა აზოტის (N), ფოსფატის (P2O5)  და კალიუმის წყაროა, რაც მცენარეთა ზრდისთვის აუცილებელი ყველა ძირითადი საკვები ნივთიერებაა.

ღამურების გუანო ძირითადად ქიტინისგან შედგება. ის ოდნავ ტუტეა, საშუალო pH 7.25-ით. „ღამურების გუანოს pH იცვლება არა მხოლოდ ასაკისა და შენახვის პირობების, არამედ ღამურების კვების რაციონის მიხედვითაც“.  ხილისმჭამელ ღამურებს აქვთ ნეიტრალურიდან ტუტემდე გუანო; მწერიჭამია ღამურებს აქვთ მჟავე გუანო.

ღამურების გუანო მთელ მსოფლიოში გამოქვაბულებში გვხვდება. ბევრი გამოქვაბულის ეკოსისტემა მთლიანად დამოკიდებულია ღამურებს საკვები ნივთიერებების მიწოდებაში მათი გუანოს მეშვეობით, რომელიც ბაქტერიებს, სოკოებს, უხერხემლოებსა და ხერხემლიანებს კვებავს. გამოქვაბულიდან ღამურების დაკარგვამ შეიძლება გამოიწვიოს იმ სახეობების გადაშენება, რომლებიც მათ გუანოზე არიან დამოკიდებულნი. ღამურების გუანოს არამდგრადმა მოპოვებამ შეიძლება ღამურები აიძულოს, მიატოვონ თავიანთი ბუდე.

ზღვის ფრინველების გუანოს მოპოვების არამდგრადმა პროცესებმა შეიძლება გამოიწვიოს ჰაბიტატის მუდმივი განადგურება და მილიონობით ზღვის ფრინველის დაკარგვა.

გუანოს, როგორც სასუქის გამოყენება, სავარაუდოდ, მოკას ტომმა შემოიტანა, რომელიც პერუს ჩრდილოეთ სანაპიროზე დაახლოებით 100 წლიდან 800 წლამდე ცხოვრობდა. მე-14 საუკუნეში, ინკების აზრით, გუანოს ფართოდ იყენებდნენ სასუქად. სინამდვილეში, გუანო იმდენად მნიშვნელოვნად ითვლებოდა, რომ კუნძულებზე წვდომას ზღუდავდნენ და ყველას სჯიდნენ, ვინც ფრინველებს  ზიანს მიაყენებდა. თუმცა, მე-16 საუკუნეში, ესპანელების მიერ ქვეყნის დაპყრობის შემდეგ, ინკების უმრავლესობა განადგურდა ან დაავადებების, შიმშილის ან მონობის მსხვერპლი გახდა, გუანოს გამოყენება შემცირდა და დავიწყებას მიეცა. ჩინჩას კუნძულები, სადაც გუანო უხვად იყო ნაპოვნი, მოპოვება ადგილზე ხორციელდებოდა და გემებით ევროპაში გადაჰქონდათ. ძველი ევროპული ჩანაწერები, რომლებიც ახსენებენ გუანოს სასუქად გამოყენებას, 1548 წლით თარიღდება.

მიუხედავად იმისა, რომ გუანოს პირველი პარტიები ესპანეთში 1700 წელს ჩავიდა, ის ევროპაში პოპულარული პროდუქტი მე-19 საუკუნემდე არ გამხდარა.

1802 წლიდან გერმანელმა გეოგრაფმა და მკვლევარმა ალექსანდრე ფონ ჰუმბოლდტი პირველად წააწყდა გუანოს და დაიწყო მისი განაყოფიერებელი თვისებების შესწავლა პერუს კალაოში, მოგვიანებით მის შესახებ გაავრცელა ევროპაში.  მიუხედავად იმისა, რომ ევროპელებმა მანამდეც იცოდნენ მისი ნაყოფიერი თვისებების შესახებ, გუანო ამ დრომდე ფართოდ არ გამოიყენებოდა.  

 

 

მე-19 საუკუნეში ზღვის ფრინველების გუანოთი ვაჭრობამ გადამწყვეტი როლი ითამაშა თანამედროვე ინტენსიური მეურნეობის განვითარებაში. გუანოზე მოთხოვნამ მსოფლიოს მრავალ ნაწილში ფრინველთა კუნძულების კოლონიზაცია გამოიწვია. გუანოზე მოთხოვნა სწრაფად შემცირდა 1910 წლის შემდეგ, ატმოსფეროდან აზოტის მიღების  გამო.

დღეს გუანოს მოპოვება ჩილეში გრძელდება. წლიური წარმოება  წელიწადში  დაახლოებით 2,000-დან 4,600  ტონამდე მერყეობს.

ტურები საქართველოში

 

თბილისური ტურები